Liturgia ku czci świętej Marii Magdaleny w rytach rzymskim i hiszpańsko-mozarabskim
Dawid Makowski
dawid.makowski@anselmianum.comPapieskie Ateneum Świętego Anzelma, Rzym, Włochy (Włochy)
https://orcid.org/0009-0003-6007-0393
Abstrakt
Maria Magdalena jest bez wątpienia postacią dość enigmatyczną, o czym świadczy mnogość opinii na temat jej pochodzenia, historii i obecności w ziemskim życiu Jezusa Chrystusa. Jednocześnie jednak jest ona bardzo ważną świętą, która od wieków czczona jest przez rzesze wiernych. Jednak nie wszyscy czynią to w ten sam sposób, ponieważ różne ryty podkreślają często odmienne aspekty posłannictwa tej kobiety i ujawniają jedynie pewien konkretny wymiar życia świętej. W niniejszej publikacji przeanalizowano obrządek rzymski i hiszpańsko-mozarabski, aby ukazać zarówno elementy wspólne jak i różnice w celebracji obchodów liturgicznych ku czci świętej Marii Magdaleny w obu obrządkach, przez co możliwe jest nakreślenie ogólnego obrazu tej świętej, przedstawianego w tekstach liturgicznych obu zachodnich rytów. W tym celu artykuł został podzielony na trzy części. W pierwszej z nich przeanalizowano modlitwy rytu hiszpańsko-mozarabskiego, ukazując przy tym ich źródła. Drugi rozdział został poświęcony temu samemu zagadnieniu, tyle że w odniesieniu do rytu rzymskiego. Natomiast trzecia część została poświęcona przedstawieniu teologicznego wymiaru tych modlitw, a jednocześnie ukazaniu różnic związanych z odmiennym akcentowaniem kultu świętej Marii z Magdali. Zastosowano tu metodę analityczną, która uwzględniała również metodę historyczno-literacką. Z tego powodu głównym wnioskiem płynącym z tej analizy jest spostrzeżenie, że wizerunek Marii Magdaleny w rycie hiszpańsko-mozarabskim dotyczy aspektu jej nawrócenia i doświadczenia Bożego miłosierdzia, podczas gdy modlitwy rzymskie koncentrują się głównie na kwestii jej uczestnictwa w misterium paschalnym Zbawiciela.Słowa kluczowe:
Święto św. Marii Magdaleny, Liturgia, Ryt hiszpańsko-mozarabski, Ryt rzymski, Kult świętychBibliografia
Adamus S. Victoris. (1855). Sequentiæ. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 196, 1432-1534. Paris.
Google Scholar
Akonom, J. (2023). Służba kobiet w liturgii – Tradycja Kościoła a współczesna praktyka pastoralna. Stan badań na rok 2020 przed ogłoszeniem Motu Proprio <>. Łódzkie Studia Teologiczne 32 (1), 53-67.
DOI: https://doi.org/10.52097/lst.2023.1.53-67
Google Scholar
Alanus de Insulis. (1855). Distinctiones dictionum theologicalium. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 210, 685-1011. Paris.
Google Scholar
Alulfus Tornacensis. (1849). Expositio Novi Testamenti. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 79, 1137-1201. Paris.
Google Scholar
Ambrosius Mediolanensis. (1845). Enarrationes in XII psalmos Davidicos. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 14, 921-1180. Paris.
Google Scholar
Anselmus Cantuariensis. (1853). Orationes. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 158, 855- 1016. Paris.
Google Scholar
Baran, Grzegorz M. (2010). Chrystus lekarzem i lekarstwem z nieba w świetle homilii św. Augustyna do Ewangelii i Pierwszego Listu Jana Apostoła. Vox Patrum 55, 43-62.
DOI: https://doi.org/10.31743/vp.4324
Google Scholar
Barba, M. (2023). Il Messale Romano. Sviluppi dopo la terza edizione emendata. Roma: Vivereln.
Google Scholar
Bartnicki, R. (2014). Przygotowania do śmierci Jezusa (Mk 14, 1-11). Warszawskie Studia Teologiczne 27(2), 203-221.
Google Scholar
Bartnik, C. S. (1996). Maria Magdalena jako ,,Apostola Apostolorum”. Roczniki Teologiczne 42(2), 183-191.
Google Scholar
Beavis, M. A. (2012). The Deification of Mary Magdalene. Feminist Theology 21(2), 145-154.
DOI: https://doi.org/10.1177/0966735012462840
Google Scholar
Beda Venerabilis. (1850). Homiliæ. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 94, 9-516. Paris.
Google Scholar
Beda Venerabilis. (1850). Martyrologia. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 94, 797-1148. Paris.
Google Scholar
Blaza, M. (2018). Matka Boża w teologii prawosławnej. Studia Bobolanum 29(1), 23-45.
DOI: https://doi.org/10.30439/SB.2018.1.2
Google Scholar
Borek, M. M. (2001). Postać świętej Marii Magdaleny w malarstwie. Studia Gdańskie 14, 313-336.
Google Scholar
Borek, M. M. (2004). Kult świętej Marii Magdaleny w trójmiejskim cechu fryzjerów. Studia Gdańskie 17, 257-268.
Google Scholar
Borkowska-Kniołek, A. (2008). Apologia roli kobiety w Kościele w świetle wybranych wypowiedzi Prymasa Tysiąclecia. Studia Gdańskie 22, 27-41.
Google Scholar
Boynton, S. (2015). Restoration or Invention? Archbishop Cisneros and the Mozarabic rite in Toledo. Yale Journal of Music & Religion 1(1), 5-30.
DOI: https://doi.org/10.17132/2377-231X.1009
Google Scholar
Calendarium Hispano-Mozarabicum Generale. (1994). W: Missale Hispano-Mozarabicum, 23-34. Toledo.
Google Scholar
Calendarium Romanum ex Decreto Sacrosancti oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum (1969). Editio typica. Roma.
Google Scholar
Cichy, S. (1990). Biuletyn liturgiczny. Nowy Mszał Hiszpańsko-Mozarabski. Collectanea Theologica 60(3), 119-126.
Google Scholar
Congregatio de Culto Divino et Disciplina Sacramentorum. (2016). Decretum. De festo Sanctæ Mariæ Magdalenæ. Notitiæ 52, 24-25.
Google Scholar
Congregatio de Culto Divino et Disciplina Sacramentorum. (2016). Variationes et addictiones die 22 iulii S. Mariae Magdalenae. Notitiæ 52, 34-35.
Google Scholar
De Clerck, P. (2000). Lex orandi, lex credendi. Un principe heuristique. La Maison Dieu 222(2), 61-78.
Google Scholar
De Clerck, P. (2010). Les Prières liturgiques. Difficultés, défis et ressources. Nouvelle Reuve Théologuique 132(1), 67-85.
DOI: https://doi.org/10.3917/nrt.321.0067
Google Scholar
Dumas, A. (1971). Les sources du nouveau Missel Romain (IV). Notitiæ 63, 134-136.
Google Scholar
Durak, A. (1994). Teksty euchologiczne jako źródło teologiczne (euchologia liturgiczna). Ruch Biblijny i Liturgiczny 47(1), 32-37.
DOI: https://doi.org/10.21906/rbl.722
Google Scholar
Ferdek, B. (2012). Wzajemna relacja między lex orandi a lex credendi. Studia Salvatoriana Polonica 6, 45-60.
Google Scholar
Férotin M. (1996). Le Liber Ordinum. En usage dans l’Église Wisigothique et Mozarabe d’Espagne di cinquiéme au onziéme siècle. Roma.
Google Scholar
Florczyk, Ł. (2019). Namaszczenie Jezusa w Betanii (Mt 26, 6-13). Poznańskie Studia Teologiczne 35, 59-78.
DOI: https://doi.org/10.14746/pst.2019.35.03
Google Scholar
Foskolou, A. V. (2011-2012). Mary Magdalene between East and West: Cult and Image, Relics and Politics in the Late Thirteenth-Century Eastern Mediterranean. Dumbarton Oaks Papers 65/66, 271-296.
Google Scholar
Franciscus. (2021). Litteræ Apostolicæ Motu Proprio datæ Traditioni custodes. De usu librorum liturgicorum instaurationem Concilii Vaticani II antecedentium. Acta Apostolicæ Sedis 113, 793-796.
Google Scholar
Godefridus Admontensis. (1854). Homiliæ in diversos locos Scripturæ W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 174. Paris.
Google Scholar
Gregorius Magnus. (1849). ,Homiliæ in Evangelia. : J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 76, 1075-1312. Paris.
Google Scholar
Grenesche, Ferrer Juan-Miguel. (2014). Elementy kultury ,,gockiej” w liturgii hiszpańsko-mozarabskiej. Teologia i Człowiek 27(3), 109-119.
DOI: https://doi.org/10.12775/TiCz.2014.039
Google Scholar
Gross-Diaz J., T. (2019). The Cult of Mary Magdalen in the Medieval West. W: E. F. Lupieri’s (red.), Mary Magdalene from the New Testament to the New Age and Beyond , 151-175. Leiden: Brill.
DOI: https://doi.org/10.1163/9789004411067_010
Google Scholar
Hrabanus Maurus. (1852). De Vita B. Mariæ Magdalenæ et sororis ejus S. Marthæ. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 112, 1431-1506. Paris.
Google Scholar
Janini, J. (1977). Officia Silensia. Liber Misticus III. Sanctorale (Cod. Londres, British Museum, add. 30.845). Hispania Sacra 31(61), 357-483.
Google Scholar
Johnson, Cuthbert. (1996). The sources of the Roman Missal (1975). Proprium de Tempore. Proprium de Sanctis. Rome: Nototiae.
Google Scholar
Jurczak D., Jarczewski D. (2021). Nerw święty. Rozmowy o liturgii. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Google Scholar
Kamczyk, W. M. (2024). Grzeszna kobieta (Łk 7, 36-50) jako obraz Kościoła w nauczaniu św. Ambrożego. Vox Patrum 67, 177-195.
DOI: https://doi.org/10.31743/vp.3396
Google Scholar
King, A. A. (1938). „Rite of Braga”. Blackfriars 19(225), 914-919.
DOI: https://doi.org/10.1111/j.1741-2005.1938.tb04436.x
Google Scholar
King, A. A. (1957). Liturgies of the Primatials Sees. London: Longmans, Green and Co.
Google Scholar
Klinkowski, J. (2021). Kobiety w ,,szkole” Jezusa i popaschalnej wspólnocie oraz ich różne modele życia i zaangażowania w ewangelizację. W: A. A. Napiórkowski (red.), Kościół i człowiek, 142-174. Kraków: Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie.
DOI: https://doi.org/10.15633/9788374389624.08
Google Scholar
Kopeček, P. (2018). Illatio hispánsko-mozarabské liturgie. Studia theologica 4, 71-92.
DOI: https://doi.org/10.5507/sth.2018.022
Google Scholar
Krakowiak, C. (2013). Prefacja w modlitwie eucharystyczne. W: J. Hadalski, Msza Święta – rozumieć, aby lepiej uczestniczyć, 274-278. Poznań: Wydawnictwo Hlondianum.
Google Scholar
Krasoń, F. (2000). Treści teologiczne w mszalnych formularzach jubileuszowych. Seminare 16, 35-45.
DOI: https://doi.org/10.21852/sem.2000.03
Google Scholar
Krawczyk, M. (2020). Apostola Apostolorum. Maria Magdalena w nauczaniu Ojców Kościoła. Resovia Sacra 27, 151-161.
Google Scholar
Krzyszowski, Z. (1999). Zmartwychwstanie a eklezjologia. Resovia Sacra. Studia Teologiczno-Filozoficzne Diecezji Rzeszowskiej 6, 55-80.
Google Scholar
Kubiś, A. (2014). Kobiety jako model wiary w Ewangelii Markowej. W: D. Dziadosz (red.), Świadkowie wiary: Biblia o wierze, 133-170. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Google Scholar
Kucharski, J. (2022-2023). Maria Magdalena w apokryficznych tekstach środowiska chrześcijańskiego. Studia Diecezji Radomskiej 14-15, 157-170.
Google Scholar
Kunzler M. (1999). Liturgia Kościoła, tłum. L. Balter. Poznań: Pallottinum.
Google Scholar
Liber Missarum de Toledo. (1982). T. 1. Toledo.
Google Scholar
Liber Orationum Psalmographus. Colectas de Salmos de antiguo rito hispánico. (1972). W: J. Pinell (red.), Monumenta Hispaniæ Sacra, t. 9. Barcelona-Madrid.
Google Scholar
Lipiec, D. (2009). Apostolstwo świeckich w parafii. Roczniki Pastoralno-Katechetyczne 1, 45-56.
Google Scholar
Liturgia Godzin. Codzienna modlitwa ludu Bożego. (1991). Wydanie skrócone. Poznań: Pallottinum.
Google Scholar
Liturgica Latinorum. (1571). T. 2.
Google Scholar
Lodi, E. (1979). Enchiridion Euchologicum Fontium Liturgicorum. Roma: Centro Liturgico Veneziano.
Google Scholar
Lodi, E. (1992). Saints of the Roman Calendar. Including Feasts Proper to the English-Speaking World, tłum. J. Aumann. New York. Renewal of the Good Friday Universal Prayer. Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego 44(1), 59-74.
Google Scholar
Maly, A. (2024). L’unzione a Betania (Mc 14, 3-9). Una lettura esegetico-tipologica. Diacovensia 32(3), 429-451.
DOI: https://doi.org/10.31823/d.32.3.2
Google Scholar
Mateja, E. (2019). Sakrament pokuty i pojednania w mistagogii liturgicznej. Teologia i Człowiek 48(4), 35-50.
DOI: https://doi.org/10.12775/TiCz.2019.041
Google Scholar
Matwiejuk, K. (2017). Sakramentarz jako księga liturgiczna. Teologiczne Studia Siedleckie 14(14), 37-51.
Google Scholar
Martyrologium Romanum ex Decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Ioannis Pauli PP. II promulgatum. (2004). Editio altera. Civitate Vaticana: Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar
Miazek, J. (2007). Liturgia w czasach Ojców Kościoła. Warszawskie Studia Teologiczne 20(1), 155-166.
Google Scholar
Miazek, J. (2013). Kolekta – szczyt liturgii gromadzenia się. W: J. Hadalski (red.), Msza Święta – rozumieć, aby lepiej uczestniczyć, 204-209. Poznań: Wydawnictwo Hlondianum.
Google Scholar
Miazek, J. (2013). Post Communionem – Modlitwa dziękczynna po Komunii. : J. Hadalski (red.), Msza Święta – rozumieć, aby lepiej uczestniczyć, 444-450. Poznań: Wydawnictwo Hlondianum.
Google Scholar
Missale Ambrosianum. (1640). Mediolani.
Google Scholar
Missale Gothicum (Vat. Reg. Lat. 317). (1961). Roma: Centro Liturgico Veneziano.
Google Scholar
Missale Hispano-Mozarabicum. (1994). Toledo.
Google Scholar
Missale Hispano-Mozarabicum (1990). (2004). W: B. Coppierters ‘T Wallant (red.), Corpus Orationum, t. 14. Turnhout.
Google Scholar
Missale Mixtum. (1844). W: J. P. Migne (red.), Patrologia Latina, t. 85, 9-1048. Paris.
Google Scholar
Missale Parisense (1738). (1993). Roma: Centro Liturgico Veneziano.
Google Scholar
Missale Romanum. Editio Princeps (1570). (2012). Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar
Missale Romanum ex Decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum Ioannis Pauli PP. II cura recognitum. (2008). Editio typica tertia. Civiate Vaticana: Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar
Missale Romanum ex Decreto SS. Concilii Tridentini restitutum Summorum Pontificum cura recognitum. (1962). Editio typica. Civitate Vatiana: Typis Polyglottis Vaticanis.
Google Scholar
Misztal, H. (1997). Kult świętych, obrazów i relikwii w Kościele Katolickim w aspekcie prawa kanonizacyjnego. Roczniki Nauk Prawnych 7, 99-120.
Google Scholar
Napiórkowski, S. C. (2005). Podstawowe prawdy o Niepokalanym Poczęciu i podanie jej przez Kościół do wierzenia. W: D. Mastalska (red.), Niepokalane Poczęcie i życie chrześcijańskie, 17-41. Częstochowa-Niepokalanów.
Google Scholar
Normas sobre el año litúrgico y sobre el calendario. (1994). W: Missale Hispano-Mozarabicum, 17-21. Toledo.
Google Scholar
Pesch, R. (1985). ,,Pusty grób” a wiara w zmartwychwstanie Jezusa. Communio 5(2), 51-66.
Google Scholar
Pietras, H. (2019). Herezje. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Google Scholar
Pinnel i Pons, J. (1979). History of the Liturgies in the Non-Roman West. W: A. J. Chupungco (red.), Handbook for Liturgical Studies, 179-198. Collegeville-Minnesota: The Liturgical Press.
Google Scholar
Popielewski, W. (2002). Zbawieni przez miłość Baranka (Ap 1,5b-6). Verbum Vitæ 1, 185-198.
DOI: https://doi.org/10.31743/vv.1326
Google Scholar
Porosło, K. (2021). Pneumatología del missale hispano-mozarabicum „de tempore”. Análisis litúrgico- -teológico de la eucología pneumatológica. Barcelona-Kraków: Wydawnictwo WAM.
Google Scholar
Porosło, K. (2023). Wielość teorii dotyczących epiklezy rytu hiszpańsko-mozarabskiego. Wrocławski Przegląd Teologiczny 31(1), 113-138.
DOI: https://doi.org/10.52097/wpt.5485
Google Scholar
Plaza, B. R. (2016). Calendario Litúrgico del Rito Hispano-Mozárabe (2016-2017), https://lexorandies.blogspot.com/2017/02/-calendario-liturgico-del-rito-hispano.html (07.08.2025).
Google Scholar
Raffa, V. (1998). Liturgia Eucaristica. Mistagogia della Messa: dalla storia e dalla teologia alla pastorale pratica. Roma: Centro Liturgico Veneziano.
Google Scholar
Rituale Romanum ex Decreto Sacrosancti Oecumenici Concilii Vaticani II instauratum auctoritate Pauli PP. VI promulgatum. Ordo Pænitentiaæ. (1974). Editio typica. Civitate Vaticana: Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar
Roche, A. (2016a). Apostolorum Apostola. Notitiæ 52, 73-76.
Google Scholar
Roche, A. (2016b). Il nuovo prefazio di Santa Maria Maddalena. Notitiæ 52, 66-68.
Google Scholar
Roszak, P. (2014). Mozarabowie a iberyjskie doświadczenie graniczności. Polonia Sacra 18(2), 149-175.
DOI: https://doi.org/10.15633/ps.634
Google Scholar
Roszak, P. (2015). Mozarabowie i ich liturgia. Chrystologia rytu hiszpańsko-mozarabskiego. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Google Scholar
Roszak, P. (2015). „Mysterium” w euchologii hiszpańsko-mozarabskiej: od epistemologii liturgicznej do eklezjalnej praxis. Ruch Biblijny i Liturgiczny 68, 69-88.
DOI: https://doi.org/10.21906/rbl.11
Google Scholar
Roszak, Piotr. (2019). Antropologiczne wątki rytu hiszpańsko-mozarabskiego” z perspektywy euchologii In initio anni. Polonia Sacra 23(1), 69-85.
DOI: https://doi.org/10.15633/ps.3273
Google Scholar
Sacrosanctum Oecumenicum Concilium Vaticanum II. (1963). Constitutio de Sacra Liturgia. Acta Apostolicæ Sedis 66, 97-134.
Google Scholar
Sarah, R. (2016). Testimone della Divina Misericordia. Notitiæ 52, 63-66.
Google Scholar
Saxer, V. (1959). Le culte de Marie Madeleine en Occident: des origines à la fin du moyen âge. Paris: Clavreuil.
Google Scholar
Schaberg, J. (2004). The resurrection of Mary Magdalene: legends, apocrypha and the Christian testament. New York – London: Continuum.
Google Scholar
Schuster, A. I. (1932). Liber Sacramentorum, t. 7. Torino-Roma.
Google Scholar
Semenova, V. (2019). Reforma liturgiczna jest nieodwracalna. Głos w sprawie tendencji powrotu do liturgii przedsoborowej („trydenckiej”). Liturgia Sacra 25(2), 417-426.
DOI: https://doi.org/10.25167/ls.955
Google Scholar
Siemieniewski, A. (2011). Jak zostać apostołką, czyli feministyczna lektura Biblii w dawnych wiekach Kościoła. Wrocławski Przegląd Teologiczny 19(2), 69-79.
DOI: https://doi.org/10.52097/wpt.3023
Google Scholar
Sinka, T. (1994). Zarys liturgiki. Gościkowo-Paradyż.
Google Scholar
Skubiś, I. (1976). Rodzaje obrządków w Kościele. Częstochowskie Studia Teologiczne 4, 313-336.
Google Scholar
Skubiś, I. (1978). Podstawowe pojęcia dotyczące obrządków. Częstochowskie Studia Teologiczne 6, 315-340.
Google Scholar
Sodi, M., Toniolo A., Bruylants P. (2010). Liturgia Tridentina. Fontes – Indices – Concordantia. Città del Vaticano: Libreria Editrice Vaticana.
Google Scholar
Solano, F. M. A.. (2010). Ryt hiszpańsko-mozarabski. Roczniki Liturgiczno-homiletyczne 57(1), 5-16.
Google Scholar
Solano, F. M. A. (2014). Wstęp Alexandra Lesleya do Missale mixtum secundum regulam beati Isidori, dictum mozarabes. Studia Gdańskie 34, 39-50.
Google Scholar
Sprutta, J., Kołodziejczyk, D. (2019). Beda Czcigodny – życie i twórczość. Studia Gnesnensia 33, 191-210.
Google Scholar
Syczewski T. (1999). Kompozycja i struktura modlitwy liturgicznej. Roczniki Teologiczne 46(8), 139-152.
Google Scholar
Tymister M. (2023). 8. Dezember: Hochfest der ohne Erbsünde empfangenen Jungfrau und Gottesmutter Maria, https://populocongregato.over-blog.com/2023/12/8.dezember-hochfest-der-ohne-erbsunde-empfangenen-jungfrau-und-gottesmutter-maria.html (07.08.2025).
Google Scholar
Wernerus S. Blasii. (1854). „Libri deflorationum”. W: J. Paul-Migne (red.), Patrologia Latina, t. 157, 723-1148. Paris.
Google Scholar
Autorzy
Dawid Makowskidawid.makowski@anselmianum.com
Papieskie Ateneum Świętego Anzelma, Rzym, Włochy Włochy
https://orcid.org/0009-0003-6007-0393
Dawid Makowski – student liturgiki na Papieskim Instytucie Liturgicznym św. Anzelma w Rzymie, członek komisji liturgicznej Diecezji Zielonogórsko-Gorzowskiej, autor i koordynator projektu ,,Z pasji do liturgii”.
Statystyki
Abstract views: 0PDF downloads: 1
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Dawid Makowski
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Czasopismo jest bezpłatne i udostępniane na zasadach otwartego dostępu (w formacie pdf na stronie internetowej). Od autorów artykułów nie są pobierane żadne opłaty. „Warszawskie Studia Teologiczne” ukazują się na licencji według standardów Creative Commons: CC BY-ND 4.0 (Uznanie autorstwa - Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe) i nie prowadzą skonkretyzowanej polityki dotyczącej danych badawczych. Autorzy zachowują prawa autorskie.
